تاریخچه پول در ایران
با تشکیل طوایف و قبایل مبادلهی کالا به کالا رواج یافت. مبادلهی کالا به کالا با مشکلاتی همراه بود. برای رفع مشکلات ابتدا از فلز برای مبادله استفاده کردند و پس از مدتی به فلزات گرانبها و سبک وزن، از جمله طلا، نقره و مس رو آورند و در سه هزار سال پیش از میلاد از آن استفاده میکردند که میتوان آن را قدیمیترین وسیلهی مبادله، پیش از اختراع سکه، دانست. در کاوشهای شوش حلقههایی از ویرانههای معابد، از دوهزار سال قبل از میلاد، به دست آمده است. استفاده از فلزات سبک وزن و کم حجم و گرانبها، که معاملات را سهل و ممکن میساخت، مورد قبول عامه قرار گرفت. بدین ترتیب مرحلهی پیدایش پول آغاز شد.کلمه "پول" در زمان اشکانیان (از یونان) به ایران راه یافته است. و سکه عبارت است از یک قطعه فلز به وزن معین که روی آن علامت رسمی دولت، یا حکومتی که عیار و وزن آن را تعهد میکند، قید شده است.
بیشک پیش از دولت هخامنشی و تصرف لیدی در سال ۵۶۴ قبل از میلاد ایرانیان به اختراع پول اقدام کرده و در کشور خود رواج داده بودند. پس از سقوط لیدی به دست کوروش، "یونا" یکی از ساتراپنشینهای هخامنشی شد که در "ساردس" کارگاه ضرب سکه بود و در زمان کوروش کبیر خشایارشاه و کمبوجیه در آن ضرب سکه میکردند.
داریوش بزرگ سومین شاهنشاه هخامنشی (۵۲۱-۴۸۵ قبل از میلاد) بر آن شد پولی ضرب کند که در همه جا پذیرفته شود و در سراسر کشور اعتبار داشته باشد و بر خلاف مسکوکات قبلی فقط ارزش محلی نداشته باشد. نخستین سکهای که از آن زمان باقی مانده سکه داریوش است که شهرت جهانی دارد. سکهی داریوشی از زرناب بود. در زمان هخامنشیان هیچیک از حکام و پادشاهان محلی حق نداشتند بدون اجازهی داریوش به نام خود سکه زنند ، چرا که ضرب سکهی طلا در انحصار مرکز بود. پس از فتح یونان به دست سپاهیان ایران و اختلاط ایران و یونان، واژهی درم در ایران متداول شد که اصل آن دارشم (دراخم) یونانی است و ایرانیان آن را درم گفتند و اعراب بعدها این واژه را از ایرانیان اقتباس کردند.
با غلبه اسکندر بر ایران سکههای طلا کمیاب و از جریان خارج شد. در آن زمان دیگر در ایران طلا ضرب نمیشد. سلوکیها در معاملات داخلی خود سکههای نقره به کار میبردند و اشکانیان نیز به تقلید از سلوکیان از پول نقره استفاده میکردند. اشکانیان از نقره و مس و مفرغ نیز سکه میزدند. جنس برخی از این سکهها از برنج بود که روی آن لعابی از مس داده بودند.
سکههای عصر صفوی از طلا، نقره و مس بود. سکههای زمان شاه عباس "عباسی" نامیده میشد. هر پنجاهعباسی را یک "تومان" میگفتند، که دههزار دینار قیمت داشت. در این دوره مسکوک طلا وجود نداشت. فقط سکههای طلا را که "شاهنشاه" نام داشت، هنگام جلوس شاه بر تخت سلطنت و در جشن نوروز ضرب میکردند. این سکهها در میان مردم رواج نداشت و آن را اشرافی نیز میگفتند. علت این نامگذازی بهای زیاد آنها بود.
در دورهی نادرشاه واحد پولی به نام "نادری" وجود داشت، که ارزش آن دهشاهی بود.
واحد اصلی پول قاجار تومان، قران و شاهی بود. تومان واژهی ترکی ایغوری است به معنی دههزار که در تقسیمات لشکری هر دههزار سرباز تومان و فرماندهی آنها امیرتومان نامیده میشد. تومان طلا اولین بار در زمان فتحعلیشاه قاجار ضرب شد. وزن آن در (۱۱۸۸ شمسی) یکمثقال و یکششم مثقال بود. در سال ۱۲۹۸ قمری در زمان ناصرالدینشاه، وزن طلای تومان کاهش یافت و ارزش آن برابر دهقران نقره یا دههزار دینار شد. در سال ۱۳۰۸ شمسی که آحاد پول ایران تغییر کرد، تومان به معنای ده ریال شد که هنوز هم این لفظ رایج است.
در زمان فتحعلیشاه، سکهی نقرهی جدید، یعنی "قران" متداول شد، که معادل یکدهم تومان و پنجعباسی یا بیستشاهی بود. در این زمان شاهی به صورت سکهی مسی در آمده بود. بنابراین سه شکل سکه در ایران رایج بود: تومان طلا، قران نقره و شاهی مسی. ولی پول رایج سکههای نقره بود.
پول دورهی قاجار تا اوایل دورهی پهلوی رایج بود. در سال ۱۳۰۸ شمسی طلا پشتوانهی پول شد. قران برچیده شد؛ مسکوک نقره، نیمریالی، دوریالی و پنچریالی شد.
ریال در اصل واژهی اسپانیایی است و آن نام سکهی نقرهای رایج در آن سرزمین بود که به معنی "شاهی" است. از ریشه "رکس" (Rex) یعنی شاه است.
از مسکوکات قانونی طلا در ایران در دورهی رضاشاه، سکهی پهلوی است که بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۱۰ شمسی در مجلس شورای ملی، به تصویب رسید، سکه پهلوی طلا به ارزش صدریال ضرب شد. این سکه دارای عیار ۹۰۰ در هزار بود و با عکس شیر و خورشید و پادشاه مزین شده بود. پس از انقلاب ۱۳۵۷ در بهار ۱۳۵۸ سکهی طلای ایرانی ضرب شد که به نام "بهار آزادی" که دارای همان عیار پهلوی است. مسکوکات ریال نیز در این دوره ضرب و اسکناس نیز مانند زمان پهلوی منتشر شد.
کلمه اسکناس یا پول کاغذی از زبان روسی وارد زبان فارسی شده است. گفتهمیشود سابقه انتشار اسکناس در ایران قدمتی بیشتر از اروپا دارد. در سال ۶۹۰ هجری کیخانوخان امیر مغولی در ایران حکومت میکرد.وزیر او در اثر عیاشی و بذل و بخششهای بیحساب خزانه را از درهم و دینار خالی کرد. ضمناً در عصرایشان رواج بیماری وبا به اقتصاد جامعه زیان فراوانی وارد کرده بود. به منظور چارهاندیشی برای تامین کسری مخارج به راهنمایی یکی از نزدیکان وزیر به نام عزالدین مظفر که از سابقه انتشار اسکناس در چین خبر داشت، پول کاغذی منتشر شد. این اسکناس یک قطعه کاغذ مستطیل شکل بود که چند کلمه به خط ختائی در اطراف آن نوشته میشد و بر بالای آن با خط خوش جمله «لا اله الا الله محمد رسول الله» را مینوشتند.اما اولین اسکناس رسمی ایران توسط بانک شاهنشاهی ایران – که طبق قرارداد رویتر، حق انحصاری نشر اسکناس به آن اعطا شده بود – انتشار یافت.
يك توماني دوره ناصر الدين شاه قاجار
